[[Categotreye:Raspepyî årtike do motî|five]]
<FONT COLOR="#ff0000"><B>five</B></FONT> [f.n.] 

'''1.''' montêye del [[Motî:timperateure|timperateure]] do [[Motî:coir|coir]] d' ene djin u d' ene [[Motî:biesse ås tetes|biesse ås tetes]], ådzeu d' on [[Motî:soû|soû]], diferin d' ene sôre di biesse a l' ôte (37 grés Celsius po les djins). <I>Li five monte; li five ritoume, ritchait, dischind; apåjhî u rapåjhî l' five; ene drouke po côper l' five.</I> <I>Li kinkina est sovrin pol five </I>([[Motî da Forir]]). <I>El tîfusse done les fives </I>([[Motî del Lovire]]). <span lang=fr>F. "fièvre, température, hyperthermie".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;[[Motî:fé|fé]] del five;</FONT> u:
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;esse el five (a):</FONT>
aveur del five. <I>Li 30 di djun, gn a ene minêye di gripe ki cmince a cori dins nosse binde; gn a bråmint ki fjhèt del foite five et n' saveur moussî foû do lét télmint k' i tronnèt </I>([[E. Pècheur]]).
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;tronner d' five;</FONT> u:
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;tronner les five;</FONT> u: 
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;tressiner d' five:</FONT> [[Motî:tronner|tronner]] pask' ele five est ki monte. On dit eto : tronner les [[Motî:balzins|balzins]]. <span lang=fr>F. "trembler de fièvre".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;aveur ene five di tchvå;</FONT> u: 
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;esse bolant d' five;</FONT> u:
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;broûler d' five:</FONT> aveur ene foite five.
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;prinde li five (a ene sakî, ene biesse):</FONT> lyi mete li termomete. <I>Dji m' lyi va prinde si five </I>([[Motî da Gilliard]]). <span lang=fr>F. "prendre, mesurer la température".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five di lét;</FONT> u:
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five di paye-lét:</FONT> maladeye des femes e leu [[Motî:payelé|payelé]] (acoûtchmint). <span lang=fr>F. "fièvre puerpérale".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;boton d' five:</FONT> [[Motî:boutchrê|boutchrê]]. <span lang=fr>F. "herpès labial".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five ås taetches:</FONT> five avu on [[Motî:spitaedje-foû|spitaedje-foû]] (pitits rodjes botons so tot l' coir) u des taetches di sonk so les mukeuses. <span lang=fr>F. "fièvre éruptive, fièvre pétéchiale".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five [[Motî:escarlatene|escarlatene]]°:</FONT> ene des sôres di fives ås taetches, cåzye pa ene bacctereye. <span lang=fr>F. "scarlatine".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five fagnrece:</FONT> sôre di five k' on-z atrapéve dins les payis d' [[Motî:fagne|fagnes]]. <span lang=fr>F. "fièvre des marais, malaria".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;djaene five; five Ebola:</FONT> maladeye des djins ezès Tropikes. <span lang=fr>F. "fièvre des marais, malaria".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five ås [[Motî:crexhoûle|crexhoûles]]; five del vå do Rift</FONT> maladeye des biesses ezès tropikes. <span lang=fr>F. "theilériose, trypanosomiase".</span>

'''2.''' (pus stroetmint) [[Motî:tîfusse|tîfusse]]. <I>Il a l' five.</I> <I>Il a les fives </I>([[Motî da Toussaint]]). <I>Dji m' sovénrè lontins Fouxhoz seurs, di m' voyaedje; po-z atraper les fives, I n' fåt nén davantaedje </I>([[J. Dethy]]).&nbsp;<ref><SMALL>cité dins l’ [[Motî da Pirsoul]].</SMALL></ref> <I>C' esteut on docteur ki médyive li five des efants avou rén k' do cloranfenicol.</I> <span lang=fr>F. "fièvre typhoïde".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five [[Motî:nukeuse|nukeuse]]°.</FONT>

'''3.''' Maladeye ki rind l' djin u l' biesse [[Motî:aflaxhåve|aflaxhåve]]. <I>Cisse måle novele la m' a dné l' five </I>([[Motî da Forir]]). <span lang=fr>F. "fièvre, abattement, léthargie".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;froede five:</FONT> aflaxhaedje sins montêye del timperateure. 
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;aveur les nawès fives:</FONT> esse [[Motî:nawe 1|nawe 1]]. <span lang=fr>F. "paresseux".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five di laecea:</FONT> [[Motî:touma|touma]] des vatches djusse [[Motî:veler|velêyes]]. <span lang=fr>F. "fièvre de lait, fièvre vitullaire".</span>

'''4.''' [[Motî:efoufiaedje|efoufiaedje]], [[Motî:håsse 1|håsse]] di fé scrire, di cåzer, di fé ene sacwè. <I>Tot l' cwårtî est en ene five </I>([[Motî d' Vervî]]). <I>C' est come ene five k' el prind tot etir </I>([[Motî da Gilliard]]). <I>I n a pus k' des strouks di cabu E nosse cotjhea, Et t' n' as-st e l' åme Ki les båjhes di totes les comeres C' e-st ene laide five </I>([[L. Warnant]]). <I>Li five (di djåzer d' filozofeye dins les sålons del "hôte") aveut rtoumé po ç' shijhe la </I>([[L. Hendschel]]). <I>Dji baloujhive miernou po rapåjhi mes fives </I>([[G. Smal]]). Loukîz a : [[Motî:borguetes|fives borguetes]] [[Motî:dår|dår]]. <span lang=fr>F. "fièvre, excitation, surexcitation, agitation, délire, désarroi, trouble, folie".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;il a l' five e s' capotene:</FONT> esse efoufyî po des tchitcheyes. On dit eto : il a l' [[Motî:diale 1|diale ]] e s' [[Motî:capotene|capotene]]; c' est on [[Motî:diale-e-coir|diale-e-coir]]. <span lang=fr>F. "c'est un excité, un agitateur".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five amoureuse:</FONT> håsse di [[Motî:hanter|hanter]]. <I>Il a l' five pol feye do vijhén </I>([[Motî da Gilliard]]). </I>Loukîz a : [[Motî:tchôde|tchôde]].
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;esse el five (b);</FONT>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;esse dins les fives;</FONT> u : 
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;esse acsût des fives:</FONT>
èn pus saveur çou k' on dit, come cwand l' five monte foirt. On dit eto esse dins les [[Motî:tchamp|tchamps]], aveur li tiesse avå les [[Motî:cwåre|cwåres]]. <I>Wadjans, aveut dit l' tortowe, ki vos n' arivroz nén Divant mi sol schate-pire ! :: Serîz acsûte des fives ? Dimanda l' live, l' air ewaerêye </I>[[Lafontinne]], ratourné di [[Jean Rode]]). <span lang=fr>F. "délirer".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;esse el five (c):</FONT> transi, ni pont fé d' bén, tot ratindant ene sakî, ene sacwè. <span lang=fr>F. "être inquiet, anxieux".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;mete dins les fives:</FONT> stombyî, efoufyî. <I>Bén pus k' on pasmint d' tins c' est ene sacwè k' el mete divins les fives, et çoula dispoy k' il est tot gamén </I>([[J.P. Dumont]]). <span lang=fr>F. "exciter, passionner".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;five di bwesson:</FONT> kidujhance d' onk k' est sô (d' ene k' est sôle) et ki gueuye est voleur bouxhî so les ôtes.
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;T' as del five, dandjreus&nbsp;!</FONT> Ti dvéns sot, surmint. <span lang=fr>F. "Tu débloques, tu perds la tête, tu délires".</span>

'''5.''' estance d' onk k' est rindou après on [[Motî:pasmint d' tins|pasmint d' tins]]. <I>Cwand on scrît l' walon å djoû d' ådjourdu, on-z a mwints côps "li five do discotaeyaedje", on scrît des dmeyès faflotes, des cwårts d' accint, des tîces di tchapeas </I>([[L. Hendschel]]). <I>Il a l' five do djouwer al bale </I>([[Motî d' Cerfontinne]]). <I>End a ene di five, avou ses pidjons </I>([[Motî d' Cerfontinne]]). <I>Tos les viyaedjes ont l' five des årmonreyes </I>([[Motî da Pirsoul]]). <span lang=fr>F. "folie, passion, engouement".</span>

'''6.''' [[Motî:zine|zine]]. <I>I lyi a prins ene five </I>([[Motî da Toussaint]]). <I>Elle aveut l' five d' atchter on molén a fiyî </I>([[Rasgotaedje]]). On dit eto : [[Motî:maket|maket]]. <span lang=fr>F. "envie folle, lubie, coup de folie, caprice, toquade".</span>

| <FONT COLOR="#ff0000"><B>fivlote</B></FONT> u 
<FONT COLOR="#ff0000"><B>fivlete</B></FONT> [f.n.] pitite five, waire ådzeu do soû del timperateure. <I>Li maladeye va pacô avou ene fivlote, mins l’ biesse n’ est cwand minme waire malåde </I>([[L. Mahin]]). Loukîz a : [[Motî:fivrer|fivrer]]. <span lang=fr>F. "fébricule".</span>

== Parintaedje == 
* [[Motî:fivrer|fivrer]], [[Motî:fivreus|fivreus]], [[Motî:fivreuzmint|fivreuzmint]]

== Mots d' aplacaedje ==
* [[Motî:borguete|fives borguetes]]
* [[Motî:fîflinne|fîflinne]]

== Disfondowes == 
; five :<span lang=wa-feller><FONT COLOR="#800080">fîve (fîf)</FONT>, five (fif), fiéve (fiéf);</span> miersipepieuzmint el notûle [[A.L.W.]] '''15''', 27.

== Sicrijhas ezès motîs == 
;five : five [E212], fîv [E203], fîve [E1, E34, E200, E212b, C1, C8, C9, C13, C100, C106, O0, S0, S17, S109, S117], fife [E212], fiéve [O3], fiève [O2], fiêve [O0], fièfe [O4].
;fivlete : fivlette [E212], fîv'lète [E1], fîvelète [E212b]&nbsp;<ref><SMALL>Loukîz al [[Djivêye des motîs]].</SMALL></ref>

== Hårdêyes difoûtrinnes == 
* [[five|Dipus d' racsegnes sol five]] 
* [[tîfusse ås djins|Dipus d' racsegnes so les fives (tîfusse)]] 
* [[boton d' five|Dipus d' racsegnes so les botons d' five]]
* [[five di payelé|Dipus d' racsegnes sol five di lét]]
* [[five ås taetches|Dipus d' racsegnes so les fives ås taetches]]
* [[five escarlatene|Dipus d' racsegnes sol five escarlatene]]
* [[touma des velêyes|Dipus d' racsegnes sol five di laecea ås vatches]]
* [[five fagnrece|Dipus d' racsegnes sol five fagnrece]]
* [[djaene five|Dipus d' racsegnes sol djaene five]]
* [[five ås crexhoûles (bovrins)|Dipus d' racsegnes so les fives ås crexhoûles des bovrins]]
* [[five del vå do Rift|Dipus d' racsegnes sol five del vå do Rift]]
* [[five Ebola|Dipus d' racsegnes sol five Ebola]]

== Sourdants & pî-notes ==
<References/>