hertchî ([[Codjowaedje hertchî|codjowaedje]]) I. [v.c.] 1. trinner (ene sakî, ene sacwè) al tere, tot fjhant ene foice. Les adjants hertchèt l' sôlêye el pote ([[Motî d' Vervî|J. Wisimus]]). Il ont rescontré nosse yedresse L' ôte feye, ki rwaitive a ses biesses. I vos l' ont apougnî pal tiesse Et s' l' ont hertchî dins ene djiniesse ([[J.C. Benoît]]). Cologne, Bassindje et Djhan l' Banslî ! Vos årîz bén mî fwait do braire Ki l' diale les hertchaxhe en infier ([[Marian de St Antoine]]). Pocwè don avént i hertchî des adjeyantès pires des kilometes å lon afîsse di dressî leus menirs et leus dolmens ? ([[J.P. Dumont]]). Afeye, li coshet dmoréve so s' cou et s' mwaisse el diveut hertchî (J.P. Dumont). rl a: [[Motî:ahertchî|ahertchî]], [[Motî:ehertchî|ehertchî]], [[Motî:kihertchî|kihertchî]], [[Motî:rahertchî|rahertchî]]. F. traîner, emmener, tirer, haler. >> hertchî ses pîs: trinner ses pîs, tot rotant (télfeye po-z aler tot doûçmint, esprès). Il esteut måvlé et, come Lorint esteut dvant lu, i s' leya aler et hertcha ses grands pîs bin lon padrî ([[A. Lenfant]]). F. traîner les pieds.. >> hertchî a råye-cou: trinner (ene sakî) so s' dirî. I l' aveut prin pås deus pîs et i l' aveut hertchî a råye-cou dins les sticots d' djinesses. >> hertchî on [[Motî:bwès|bwès°]]. 2. saetchî målåjheymint ene sacwè d' foirt pezant, ki rôle, u ki flote. Li tcherete k' ele hertchive esteut ossu rapîçtêye ki s' harnaxhaedje ranucté d' coides ([[L. Lagauche]]). Les ôtes dissipes arivént avou l' batea, etot hertchant l' filet d' pexhons ([[Sint Djhan l' Evandjilî|Sint Djhan]], rat. pa [[J.M. Lecomte]]). F. remorquer, tracter. >> hertchî ene berlinne: saetchî on vagonet al mwin, el hoyire. 3. assaetchî (ene sacwè) tot l' fijhant trinner on moumint (avou ene fortchele, on rustea). Avou ene fortchete, i hertchive les deus djaenes d' oû et les gros truks, et i spotchive ttafwait dins si assîte. rl a: [[Motî:råvler|råvler]], [[Motî:aråvler|aråvler]]. F. racler, enlever. 4. (imådjreçmint) prinde toltins avou lu, prinde avou lu ene sacwè ki vos ahale. Nos hertchans tertos nos ptitès mizeres. Matante, si vos vloz do vinaigue di peme, dji vs è rmetrè on cantea :: Nonna, dji n' vou rén hertchî avou mi ! ([[R. Dedoyart]]). F. traîner, trimbaler. >> hertchî a s' cou: aveur toltins drî lu (des sakîs, des sacwès k' on freut bén sins. I hertcheye tos costés ses efants a s' cou. Come les ôtes, dji hertcheye a m' cou on vî mehin k' on lome li lwè do talion, ki mes niers ravikèt a fwait ki m' cervea el pîtlêye ([[R. Brialmont]]). II. [viebe a nén metou coplemint] (mot d' hoyire) hertchî, u poûssî on vagonet avou del hoye u des edjåjhes, del taeye disk' al cadje pol moenner evoye. [[Francès d' Walonreye]] "hercher". >> hertchî al voenne: saetchî evoye li hoye. >> hertchî al pire: saetchî les pires evoye. >> hertchî al berlinne, å batch, å gayot: a l' asulon del sôre d' indjén po tcheryî. III. [v.s.c.] 1. råvler, [[Motî:rusteler|rusteler]]. Dji n' fjha k' on sôt disso m' rustea Po hertchî dins ses boyeas ([[J.C. Benoît]]). F. ratisser, râteler, cureter. 2. trinner a tere. Vosse robe hertcheye al tere. Ké becane: li rowe di dvant si disgonfele; li tchinne a dedja potchî djus troes côps, et dins les dischindêyes, i m' fåt leyî hertchî mes pîs al tere, paski les frins n' vont nén ([[Y. Paquet]]). F. traîner, racler, frotter, toucher le sol, pendre jusqu'à terre. >> aveur ene djambe ki hertcheye: [[Motî:xhaler|xhaler]] ene miete. On dit eto: [[Motî:haetchî|haetchî l' djambe]]. >> aveur on [[Motî:bwès|bwès°]] ki hertcheye foû di s' faxhene. 3. aveur ene rowe ki frote, èn nén bén rôler, tot djåzant d' èn ekipaedje. Vos avoz vosse rimåke ki hertcheye. F. frotter, freiner. 4. trinner on djoû di dpus ki çou k' gn a dins les årmonaks, tot djåzant del viye lune (adon, li moes d' lune a 30 djoûs estô d' 29). Li lune hertcheye, les Muzulmans front co cwareme dimwin. 5. aler d' cresse, tot djåzant d' on meur, d' ene paroesse. Vosse måjhire hertcheye. Ene fouwire ki hertcheye. rl a: [[Motî:clintchî|clintchî]], [[Motî:haetchî|haetchî]]. F. pencher, s'incliner, devenir oblique, s'infléchir. 6. (ås måyes) bodjî ene miete foû di plaece, et k' on n' pout nén, divant d' djouwer (po esse pus près, u po distourner ene aroke). F. se déplacer. 7. [[Motî:hawter|hawter]]. On hertchive come çoula, royon après royon, sorlon les manires des sårteus ([[S. Fontaine]]). On dit eto: [[Motî:crocter|crocter]]. F. houer, labourer, gratter le sol, scarifier, herser. IV. si hertchî [v.pr.] 1. si trinner. Ni leyîz nén li ptit s' hertchî al tere. Gn aveut des plaeces k' i s' divént hertchî so leu vinte télmint k' el passaedje divneut stroet ([[A. Marchal]]). F. ramper, se traîner. 2. ariver målåjheymint. Les rinnes kimincént pa rlever l' tiesse foû des sankes, pu ele sitindént leus grandès pates po s' hertchî å boird di l' aiwe ([[G. Pècheur]]). Li vî ome tot moussant dins li ptite oto: on va waitî di s' hertchî ladvins. F. se hisser. Etimolodjeye: [[etimolodjeye tîxhone|tîxhon]] "herke" (grand rustea). | hertcheu, hertcheuse u hetchresse [o.f.n.] ezès menes, ovrî, ovrire ki hertchive des ptitès [[Motî:berlinne|berlinnes]]. Parintêye : * [[Motî:ahertchî|ahertchî]] * [[Motî:ehertchî|ehertchî]] * [[Motî:kihertchî|kihertchî]]