maton [o.n., sovint pl.] 1. [[Motî:groumiote|groumiote]] k' arive cwand l' laecea [[Motî:tourner|toûne]]. Vosse boleye toûne a matons. Li tonire fwait tourner l' laecea a matons ([[Motî d' Vervî]]). Cwand l' laecea est bolou, l' prumire tcholeur k' i sint, i toûne; il est tot a groumiotes, a nuketes; i vént des matons ki toumnut å fond do pailon (ramexhné pa [[J.J. Gaziaux]]). Li stofé n' est nén reyussi : il est a gurzeas, a groujhletes, come a matons (ramexhné pa [[J.J. Gaziaux]]). F. grumeau, flocon. >> stofé d' matons: [[Motî:stofé|stofé]] rifwait avou do laecea k' a tourné. F. fromage de lait caillé. >> tåte ås matons: gozåd (rascrovowe tåte) fwait avou del [[Motî:makêye|makêye]], des amandes, des [[Motî:mastele|masteles]] et del påsse di [[Motî:peme|peme]]. 2. groumiote dins do [[Motî:rvômixhaedje|rvômixhaedje]], dins del [[Motî:schite|schite]], ki vént do laecea må didjeré. Li laecea toûne télfeye a matons so li stoumak ([[Motî da Forir]]). I vômit des matons ([[Motî d' Andene]]). Il a l' diyarêye ås matons ([[Motî d' Andene]]). F. grumeau, coagulum. 3. groumiote, come do blanc d' oû cût, ki vént dins l' laecea ås vatches k' atrapèt del [[Motî:mamite|mamite]]. C' est on gros maton ki ristope li tete. I n' pasreut dedja grand matons: li pés est tot deur: li mamite est trop viye. ([[L. Remacle]]). Dj' irans cweri des tubes di mamite : nosse vatche ra des matons ([[Motî d' Bastogne]]). Cwand ene vatche a les mamites, ele dene des matons, des tchaplets d' matons (ramexhné pa [[J.J. Gaziaux]]). E m' aprotchant, dj' a avizé do côp k' li biesse fijheut del mamite, ca pa des côps, t' aveus li tete ki s' sitopéve, et pus des matons ki stritchént foû avou l' laecea ([[L. Mahin]]). F. grumeau, , caillot. >> maton d' asmeteure: agloumyî [[Motî:bè|bè]]. F. colostrum durci. 4. matons [t.pl.] mannestés ki vnèt so del bire k' a [[Motî:flori|flori]]. Nosse bire est seure; elle est a matons ([[Motî del Lovire]]). Loukîz a : [[Motî:faflote|faflote]], [[Motî:matner|matner]]. >> bire ås matons: bire k' i gn a des matons dsi. On dit eto: bire ås faflotes, ås fleurs, matnêye bire. 5. groumiote dins l' sonk (po fé les tripes). Ti n' såreus reyussi tes tripes avou do sonk ås matons. [[Imådje:Viburnum_lantana.jpg|thumb|matons (''Viburnum lantana'')]] 6. no des fleurs u grinnes di sacwantès plantes : :a) ronde blanke fleur do matonî (Viburnum lantana). On bouket d' matons ([[Motî da Forir]]). F. boule-de-neige, viorne blanc. :b) grinne do [[Motî:froumidjoû|froumidjoû]] (Malvea alcea) F. mauve. :c) [[Motî:schite d' agaece|schite d' agaece]] (Cardamine pratensis). F. cardamine des prés. 7. maton d' djårdén plante des cortis a blankes u viyolêyès fleurs (Hesperis matronalis). [[Imådje:Maton bole di nive.jpg|thumb|matonî]] | matonî [o.n.] [[Motî:bouxhon|bouxhon]] avou des blankès fleurs k' on ahive dins les cortis. Gn a beacôp d' matonîs e nosse djårdén ([[Motî da Forir]]). :a) avou des simpès fleurs (Viburnum lantana). F. viorne mancienne. :b) avou des grossès dobès fleurs. On dit eto: bole di nive. F. viorne obier, boule-de-neige. Parintêye : * [[Motî:matner|matner]] ---- * [[laecea|Dipus d' racsegnes so les matons dins l' prins laecea]] * [[stofé|Dipus d' racsegnes so li stofé ås matons]] * [[gozåd|Dipus d' racsegnes sol tåte ås matons]] * [[mamite ås biesses|Dipus d' racsegnes so les matons dins les mamites]] * [[sayou d' aiwe|Dipus d' racsegnes sol matonî ås boles di nive (Viburnum opulus)]] * [[matonî|Dipus d' racsegnes sol matonî ås boles di nive (Viburnum lantane)]] * [[froumidjoû|Dipus d' racsegnes so les matons do froumidjoû]]