moirt [f.n.] moumint k’ ene vicante sacwè (djin, biesse, plante) [[Motî:mori|mourt]]. Dj' a stî tote brouyeye avou l' moirt da Albert. Dj' a morou tola, mins dj' a vnou foû del moirt ([[A. Lovegnée]]). Loukîz a : [[Motî:moraedje|moraedje]]. F. "mort". >> c’ est sont come les pourceas : i n' fijhèt do bén k' après leu moirt: dijhêye po onk k' on [[Motî:vey evi|voet evi]]. >> bele moirt: moirt naturele (sins maladeye ni accidint). >> moirt subite: moirt tot d' on côp, divant l' ådje. >> Si l' moirt mi prind, si l' moirt mi strind, ki ni curé ni priyesse n' poye vini a tins, vinoz nosse såveu Djezus-Cri å Sint-Sacramint: viye priyire divant d’ mori.  ramexhnêye di [[J. Calozet]]. >> conter tot disk' al moirt do tchet: raconter vormint tot, minme çou ki n’ sieve a rén. >> souner a moirt: sounaedje especiål des clotches po dire k’ i gn a on moirt e viyaedje. Ode: souner l’ transe. >> hoûler a moirt: hoûler come les leus, tot djåzant d’ on tchén, et k’ on croeyeut k’ ça anoncive on moirt. >> Triyingue del moirt: dins ene batreye militaire, plaece ka k' i gn a bråmint des touwés. Holindje, Lutrubwès, Viyé-l'-Boune-Aiwe : a l' [[Ofinsive]], c' esteut l' triyingue del moirt; on djoû rprind des Amerikins, li londmwin des Almands. >> «Li moirt di l' åbe»: long powinme da [[Henry Simon]]. >> Moirt Subite: no d' ene marke di [[Motî:gueuze|gueuze]]. | moirt, moite '''I.''' [o.f.n.] '''1.''' li ci (cene) ki n’ vike pus. F. mort, défunt. >> woeyî on moirt: dimorer dins l' tchambe do moirt, del nute. >> Cwand gn a on moirt sol plantche on dimegne, gn a co onk ki shût dins les shijh samwinnes: doûce creyance did dinltins. >> leyîz les moirts e påye: dijhêye cwand on [[Motî:codjåzer|codjåze]] on moirt. >> Ti freus on bea moirt: dijhêye po balter onk (metans, k' est bén abiyî). >> cwand on est moirt, on n' vike pus u : cwand on est moirt, c' est po lontins: li moirt, c'est po d' bon. >> blanc moirt: u : >> blanc come on moirt: blanc d’ vizaedje (di peu, di maladeye). Cayin csôtéve a tote munute, po tot et po rén, blanc come on moirt ([[W. Leroy]]). Loukîz a : [[Motî:bladje|bladje]], [[Motî:bladjot|bladjot]], [[Motî:siblari|siblari]]. >> Li tchmijhe d' on moirt n' a pont d' potches. >> Li ci ki ratind après les solés d’ on moirt va co lontins a pîs dischås: i n’ fåt nén ratinde les eritaedjes. >>  Dou çk' i gn a des moirts, les ouxhs sont todi å lådje ; u : >> On n' clôt nén l' ouxh la k' gn a on moirt: dijhêye po rire cwand on vs dit ki vosse brayete est å lådje. '''2.''' å [[Motî:cwårdjeu|cwårdjeu]] a) cwåtes k’ on stî djouwêyes. >> on n' rileve nén les moirts: dijhêye po espaitchî k' on n' våye rivey les cwåtes k' ont toumé. b) djouweu ki n’ djowe nén, tchaeke a s’ toû, cwand on-z est cénk et k’ i n’ fåt k’ cwate djouweus. Nos djouwrans avou on moirt. ''' II.''' [addj., purade padvant, padrî dins des ratourneures vinant do francès] po l’ ratournaedje francès walon di fråze come “il est mort”, on pout aveur « il a morou » si « mort » est [[pårticipe erirece]] (fråze d’ accion) et « il est moirt » si « mort » est addjectif (fråze di situwåcion). [[Motî:mori#Codjowaedje ås erî-tins|Loukîz cial]]. '''1.''' ki n’ vike pus. Il est moirt dispu bele ådje.. Dji vou aveur li fén mot so çou k' on dvénrè après, cwand k’ on serè moirt ([[Emile Gilliard]]). On n' houkive li docteur, torade ki cwand on-z esteut cåzu moirt ([[G. Ghys]]). Bråves vîs pere-tåyes, moirts po nosse liberté, oûtchîs dzo l' pire, doirmoz todi e påye ([[F. Pieltain]]). I fåt rsaetchî les moitès tchås. Loukîz a : [[Motî:ralé|ralé]], [[Motî:revoye|revoye]], [[Motî:ramoirt|ramoirt]]. F. "mort, décédé, nécrosé". >> tchaire moirt; u >> toumer moite: mori tot d’ on côp. >> il est moirt et [[Motî:ramoirt|ramoirt]]°. '''2.''' k’ on n’ sint pus, tot djåzant d’ on boket do coir. Ça m' lance des côps dins les doets : ti n' direus k' ça est moirt. F. "mort, insensible". '''3.''' k’ on ndè cåze pus, ki n’ rote pus. Loukîz a : [[Motî:moite aiwe|moite aiwe]], [[Motî:Moite-Han|Moite-Han]]. >> kesse moite: a) [[Motî:kesse|kesse]] k' on nd a bråmint djåzé ki l' dossî est cloyou, polbon. F. " affaire classée". b) margaye å tribunå k' on-z a pierdou. >> moite sititchete, moite cawete, moite betchete: (linwince) [[cawete (linwince)|cawete]], [[betchete (linwince)|betchete]], foirt viyes dins l’ lingaedje, et ki n’ plèt pus esse eployeyes po fé des noûmots. ''' III.''' [adv.] '''1.''' (divant des addjectifs) foirt. Il est moirt sô. Loukîz a : [[Motî:crevé|crevé]]. moirt nåjhi u moirt escran foirt hodé. Nos rivnéns, moirt nåjhis, åd triviè des tcherwés ([[J. Warnier]]). '''2.''' (dins les vierbires ås pronos) foirt, bråmint si rire moirt : rire foirt. si tuzer moirt : tuzer foirt. Dji m' tuze kécfeye tot moirt, dji cwir, dji m' casse li tiesse, Po trover on moyén d' ariver al ritchesse ([[E. Remouchamps]]). si schiter moirt : a) aveur ene foite schite b) aveur foirt peu. braire ses ses iys tot moirts : bråmint tchoûler. si priyî tot moirt : priyî foirt, tot l' tins. cweri moirt cweri bråmint. Elle aveut pindou s' paltot sol minne, po m' fè cweri tot moirt après ([[C. Denis]]). == Parintaedje == * [[Motî:amoirti|amoirti]] * [[Motî:mori|mori, moraedje, moreu, mora...]] * [[Motî:ramoirt|ramoirt]] == Mots d’ aplacaedje == * [[Motî:a moirt|a moirt]] * [[Motî:croke-moirt|croke-moirt]] * [[Motî:moirzive|moirzive]] * [[Motî:moirt-né|moirt-né]] * [[Motî:moite aiwe|moite aiwe]]; [[Motî:Lamortawe|Lamortawe]] * [[Motî:Moite-Han|Moite-Han]] * [[Motî:tchôke-moirt|tchôke-moirt]] == Disfondowes == ;moirt: mwart, mwêrt, mwârt, mwèrt, môⁿrt, moûrt, môrt ; miersipepieuzmint el mape ey el notûle [[A.L.W.]] 1. 62. Modele po les prononçaedjes classikes do [[betchfessî OI]]. ;moite : mwate, mwète, môⁿrte, moûrte, môrte ; miersipepieuzmint el mape ey el notûle [[A.L.W.]] 1. 63. Ôte modele pol betchfessî OI. == Hårdêyes divintrinnes == * [[moirt|Dipus d' racsegnes sol moirt]] * [[moite sititchete|Dipus d' racsegnes so les moitès stitchetes]] * [[bire|Dipus d' racsegnes sol gueuze "Moirt subite"]] == Hårdêyes difoûtrinnes == Sicrijhaedjes e walon did so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]] : * [http://rifondou.walon.org/moirt.html Pådje di des scrijhaedjes so l' moirt] * [http://rifondou.walon.org/hinrisimon-rif.html#aube Boket do powinme da Henry Simon «Li moirt di l' åbe»] == Sourdant et pî-notes ==