mori ([[Codjowaedje cori|codjowaedje]]) '''I.''' [v.s.c.] '''1.''' fini s’ veye, tot djåzant d’ ene djin, d’ ene biesse. A ! pôve harbouya ! fåt i k’ i moure di tot çoula.([[Harbouya (tchanson)|tchanson “Harbouya”]]). On sait bén k' tot doet mori on djoû u l' ôte, mins l' pus tård possibe cwand on-z a fwait s' dak ([[J. Lebois]]). Mu mame mora ki dj’ esteu co tot ptit ([[J.M. Lecomte]]). Lu, el ci k' ît ståré so l' paxhi, el sôdård ki moreut, c' esteut on Boche ([[Willy Bal]]). Loukîz a: [[Motî:crever|crever]], [[Motî:peri|peri]], [[Motî:dihoter|dihoter]], [[Motî:calpeter|calpeter]], [[Motî:passer|passer]], [[Motî:påmer|påmer]], si [[Motî:stårer|stårer]] so s’ dos, si leyî [[Motî:raler|raler]], fé des [[Motî:xhene|xhenes]] ås stoeles, awè s’ [[Motî:daye|daye]], fé l’ [[Motî:cotournea|cotournea]], lever l’ [[Motî:peton|peton]], fé s’ dierinne [[Motî:båye|båye]], fé s' dierinne [[Motî:bårtele|bårtele]], fé si dierinne [[Motî:maladeye|maladeye]], fé ses [[Motî:dierin|dierinnes]] å passaedje, [[Motî:cråxhî|cråxhî]] ses botes, aveur ses cénk [[Motî:croes|croes]]. F. "mourir, décéder". >> fé mori: [[Motî:touwer|touwer]]. Loukîz a : [[Motî:zigouyî|zigouyî]], [[Motî:dizindjner|dizindjner]], [[Motî:schafyî|schafyî]], [[Motî:sipater|sipater]], [[Motî:xhorbi|xhorbi]], [[Motî:rinetyî|rinetyî]], [[Motî:netyî|netyî]], [[Motî:schover|schover]], [[Motî:schovter|schovter]]. >> Vos m’ froz mori ! dijheye d’ ene mame a des hodåves efants. >> mori di s’ bele moirt: mori sins maladeye. F. "mourir de mort naturelle". >> esse po mori: esse vî. Asteure k' on-z est po mori, on n' a pus a royi, a s' ragranci ([[A. Laloux]]). On dit eto : sinte li [[Motî:sapén|sapén]], fé ses [[Motî:paket|pakets]], [[Motî:rashonner|rashonner]]. F. "être sur le point de mourir". >>  Li ci k' a del [[Motî:saedje 2|saedje]]° e s' corti ni pout mori. '''2.''' [[Motî:souwer|souwer]], tot djåzant d’ ene plante, d’ ene [[Motî:coxhe 1|coxhe]]. Dj’ a m’ rôzî ki mourt. Loukîz a: [[Motî:setchi|setchi]], [[Motî:souwer evoye|souwer evoye]]. '''3.''' ni pus esse sintou, tot djåzant d’ on mimbe. Dj’ a l’ bresse ki mourt. '''4.''' disparexhe, fini, esse rovyî (tot djåzant d’ ene sacwè). >> Cwand l’ passé n’ mourt nén: tite d’ ene pîce di teyåte da [[Marcelle Martin]]. ''' II.''' [v.c.n.d.] mori après, mori d' eveye di, mori d' eveye après djéryî après. Loukîz a : aveur li misse di, djéryî, péyî, bédiver, lamer, rimer, teguer après. | moraedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "mori". End a bén yeu troes cwate, di droles di moraedjes inla ([[L. Mahin]]). C’ est po-z espaitchî les cintinnes di moraedjes di djins, neyîs dins l' Mîtrinne Mer, tot sayant do rdjonde l' Itåleye u l' Espagne avou des naçales di Sint-Nicolai ([[L. Mahin]]). F. "décès, mortalité, trépas, agonie, glas, fin". | moreu, moreuse u mourresse [o.f.n.] li ci (cene) ki va mori. C' est les tinciveus les moreus ! Åvé, Cezår, c’ est les moreus ki t’ salouwèt. F. "candidat à la mort, condamné". >> C’ est nén les [[Motî:pronneu|pronneus]] les moreus. | mora u morant [o.n.] '''1.''' moirt naturele. Di cwè çk’ il a morou ? :: Bén do mora ! Loukîz a: creva. '''2.''' [[Motî:håsse 1|håsse]] di mori. Est çki t' vas atraper l' morant pask' i gn a onk k' a lvé l' peton ([[E. Wartique & E. Thirionet]]). F. "envie suicidaire". '''3.''' kiminçmint del moirt. Ci côp ci, il a l’ mora ([[L. Hendschel]]). F. "agonie". | moråjhe [f.n.] djoûs, eures k’ on-z est po mori. F. "agonie, fin, extrémité". >> esse a moråjhe: esse e trin d' mori. | morance [f.n.] '''1.''' ([[Motî:minêyolodjince|minêyolodjince]]) nombe di djins ki morèt, di biesses ki crevèt d’ ene maladeye, so èn an, evnd. Dins l’ bleuwe linwe, li rascråwance et di 5 à 10 åcint des biesses d' on tropea, et l’ morance n' est ki di 1 à 2 åcint. F. "mortalité". >> morance des malådes: nombe di malådes ki morèt d’ ene maladeye. F. "léthalité". '''2.''' londjin moraedje. Ci fourit l’ morance del civilizåcion rominne ([[L. Hendschel]]). F. "agonie, fin, disparition, glas". == Codjowaedje ås erî-tins == Ås [[erî-tins]], « mori » si codjowe avou l’ [[aidant viebe]] « aveur » : :''Il a morou tot djonne.'' :''Dj’ åreu bén morou d’ fwin ! (a ratinde ki t’ m’ apoites li marinde)'' Mins l’ addjectif « moirt » si pout eployî avou l’ viebe « esse » :''Neni, i n’ vike pus, il est moirt.'' :''Asteure ki les deus parints sont moirts, i fåt bén k’ i tire si plan tot seu.'' Insi, li ratournaedje do francès « ''il est mort'' » est dobe : :''Il a morou (ayir, do magnant må)'' si on djåze di l’ accion :''Il est moirt (et ramoirt)'' si on cåze del sitouwåcion == Etimolodjeye et tcherpetaedje == ;mora : [[cawete -a]] ;moråjhe : [[cawete -åjhe]] ;morance : [[cawete -ance]], [[noûmot do walon|1998]] == Parintaedje == * [[Motî:moirt|moirt]] * [[Motî:ramoirt|ramoirt]] == Disfondowes == ;mori: mori, moru (dji moûr, dju mûr), mouru. ;moråjhe : morauje, morauhe, morâhe, moran.ye. == Hårdêye divintrinne == * [[moirt|Dipus d' racsegnes sol moirt]] * [[minêyolodjince|Dipus d' racsegnes sol l’ carcul del morance]] == Sourdant et pî-notes ==