{{Wiccionaire-motî|tourner}}
tourner ([[Codjowaedje tourner|codjowaedje]])
I. [v.c.]
1. fé ndaler e rond. Vos iroz tourner l' clé del buze, gn a l' feu ki brouye. Dji n' saveu d' ké costé tourner l' tiesse. F. tourner.
>> tourner l' boure: bate li boure avou on [[Motî:bultea|bultea]] a manike. F. baratter.
>> tourner l' tiesse a ene sakî: a) lyi fé fé çou k' on vleut, lyi fé candjî d' idêye. F. persuader, séduire. b) li fé må tourner. On dit eto: [[Motî:dibåtchî|dibåtchî]], [[Motî:disvoyî|disvoyî]]. F. entraîner, dévoyer.
2. mete di l' ôte costé.
>> tourner ses talons: end aler.
>> tourner l' dos; tourner l' cou: a) esse metou e contråve sinse. b) èn nén rwaitî (ene sakî). F. dédaigner.
>> Gn a tot ki vs toûne li cou: gn a rén ki va. F. malchance, guignon, adversité.
>> Dji n' toûnreu ddja l' mwin pol ramasser: Dji n' freu rén po-z awè ça. Franwal: ahåyant po: "Je ne lèverais pas le petit doigt".
>> tourner camizole (u: cazake): candjî d' idêye, di pårti politike, evnd. F. retourner sa veste.
>> tourner ene sakî: lyi fé fé çou ki vs vloz k' i fwaiye. I s' a leyî tourner. Il est foirt po tourner les djins. On dit eto: [[Motî:atourner|atourner]]. F. circonvenir, influencer, faire changer d'opinion, convaincre.
>> tourner les rujhes: les fé ndaler, et raveur åjhey. F. éluder les difficultés, résoudre les problèmes. rl a: [[Motî:problinme|problinme]].
3. fé l' toû di, aler dins totes les måjhons di (on viyaedje, on coulot), voyaedjî dins totes les coines di (on payis). Il ont stî tourner Bive po rén. Lu cåzéve bén -- trop bén, djhént i les vîs -- et k' i saveut fé li rclame e tournant les viyaedjes ([[G. Lucy]]). F. silloner, visiter les clients de, faire le tour des habitants de.
4. arindjî d' ene bele façon. I sait bén tourner les complimints. On dit eto: [[Motî:atourner|atourner]].
>> tourner (ene sacwè) a s' façon: li vey come on l' vout bén. F. interpréter.
>> tourner ene lete: el bén scrire. Il aveut bén tourné s' lete. F. rédiger, agencer, arranger.
II. [v.s.c]
1. aler e rond. Li tere toûne åtoû do solea. Li rowe toûne so l' aessi.
>> tourner åtoû d' ene sakî: sayî do hanter avou leye. I vént cobén tourner åtoû d' leye.
>> tourner åtoû do pot: èn nén dire direk çou k' on vout.
>> tourner a tos les vints: candjî toltins d' avis. On dit eto: boerler avou les leus et bawyî avou les tchéns.
2. aveur li [[Motî:tournisse|tournisse]]. On dit eto: [[Motî:dôrner|dôrner]]. Dj' a l' tiesse ki toûne. F. avoir le vertige.
3. candjî d' pårti. Il a tourné avou ls ôtes. On dit eto: [[Motî:ritourner|ritourner]].
4. aler sol costé. On djheut "håre" å tchvå po tourner a hintche.
>> tourner so boton: eraler did wice k' on vént. F. faire demi-tour.
5. bén roter, tot djåzant d' ene machine, on traeyin. Ça toûne bén, vosse pitit botike. F. fonctionner, marcher.
>> ça toûne come on molén: ça toûne e fjhant on bea brut, tot djåzant d' on vî moteur rifwait, evnd.
>> tourner al vude: u
>> tourner sot: a) tourner sins avancî, tot djåzant d' on [[Motî:visse|visse]].
b) tourner sins fé avancî l' machine. Nodihu ! Vo rla co l' éndjole co ki toûne al vude. Mônî, doirmoz ? Gn a l' molén, vosse molén ki toûne sot (tchanson d' efants). rl a: [[Motî:racatourner|racatourner]], s' [[Motî:ewaerer|ewaerer]]. F. tourner à vide, se planter, ne plus répondre.
6. candjî d' on costé u d' l' ôte.
>> bén tourner: a) aveur ene veye oniesse. Elle a co bén toûrné. F. bien évoluer. b) bén aler. Tot l' bazår lyi toûne bén.
>> tourner må: divni målåjhey, tot djåzant del veye d' ene sakî ki n' shût nén les rîles. On djoû ou l' ôte, ça toûnrè må.
må tourner: moenner ene nén oniesse veye, esse [[Motî:dibåtchî|dibåtchî]]. F. mener une vie de débauche. Pu al fén, elle a må tourné, tantea ki si onke curé l' a rebalé amon s' pere å Belin ([[G. Lucy]]). rl a: [[Motî:må-tourné|må-tourné]].
7. [[Motî:suri|suri]], tot djåzant do laecea. Li laecea a tourné, il a fwait trop tchôd.
8. divni bén rond, tot djåzant d' salådes. Les salådes kimincèt a tourner. F. pommer. rl a: [[Motî:tourné|tourné]].
III. tourner a [viebe a nén droet coplement] si candjî a. La prizeure fwait tourner l' laecea a makêye. F. tourner en, se transformer en.
>> tourner a rén:
a) ni pus aler, tot djåzant d' on botike, evnd. F. péricliter. Ça toûne a rén come les cabus då Djan do Cotlî.
b) si distrure, tourner a poûssire. Ci pire la n' aléve nén po basti: ele tournéve a rén avou les plouves et les djalêyes (ramexhné pa [[J. Germain]]). F. se dégrader.
c) esse distrût pa des [[Motî:vierméns|vierméns]]. Li djårdinî esteut disbåtchî di vey ses beas rôzîs, féns emîlés, tourner a rén ([[C. Colonval]]).
d) piede tot si oneur. Il a tourné a rén, e boevant. F. s'avilir.
>> tourner a cou d' poyon; u:
>> a cou d' botaye; u:
>> a compote: tourner a rén.
>> fé tourner a borike: fé pår [[Motî:assoti|assoti]]. Ti m' frè tourner a bourike.
>> tourner a rosse, a tcharogne: divni fén metchant.
IV. [viebe sins djin] (cwårdjeu) esse li coleur ki va (ki c' est l' atote). Cwè çk' i toûne ? Des makes. O mon Diu ké micmak I toûne des cours, i toune des makes ([[Juliette Franquet]]).
V. si tourner [v.pr.]
1. riwaitî do costé di, si mete so èn ôte costé. Cwand ça n' va nén, ti t' pous tourner come ti vous.
2. tourner on boket di s' coir.
>> si tourner les pôces: èn rén aveur a fé.
3. si [[Motî:ritourner|rtourner]], aveur di [[Motî:keure|keure]] di. Est çk' i s' toûne, lu, nosse tayeur, s' on lyi ofrixh si ptite porcion d' gote ? ([[P.J. Dosimont]]). F. se faire des soucis, se soucier, avoir des complexes.
Disfondowes: toûrner, toûrnè, toûrnî, tourner.
Parintêye:
* ôtes sinses et påticipe erîrece.
** [[Motî:tourné|tourné]].
** [[Motî:tour (di tourneu)|tour]] (di tourneu)
* sivierba.
** [[Motî:toû|toû]]
* Parintêye avou des cawetes: rl a: [[Motî:tournant|tournant]]
* Parintêye avou des betchetes
** [[Motî:atourner|atourner]]
** [[Motî:catourner|catourner]]
** [[Motî:distourner|distourner]]
** [[Motî:kitourner|kitourner]]
** [[Motî:ratourner|ratourner]]
** [[Motî:racatourner|racatourner]]
** [[Motî:ritourner|ritourner]]