tuzer I. [v.s.c.] 1. pinser. Dji m' va passer l' nute tot tuzant po rfé l' minme tchanson k' i gn a carante ans (M. Cambier). Sins tuzer, come èn efant coixhi, Mossieu A a stitchî s' doet e s' boke (L. Hendschel). F. penser, réfléchir. >> tuzer lon, tuzer pus lon: vey lon padvant çou ki pôreut avni. Franwal: ahåyant po: être prévoyant. >> tuzer lu tot seu, leye tote seule: tuzer sins dmander cwè ås ôtes. F. penser intérieurement. >> On n' tuze måy assez: dijhêye cwand on s' rind conte k' on-z a rovyî ene sacwè dins èn ovraedje. >> tuzer al vude, tuzer sot: tuzer sins rzultat. rl a: catuzer, racatuzer. 2. èn nén bodjî, tot avant l' air di sondjî. rl a: racatuzer. F. méditer, ruminer, être plongé(e) dans ses pensées. 3. trinner a l'ovraedje tot sondjant, s' arester tofer tot rotant. Tot cagnåd, li Pere Noyé shût s' voye, piyane miyane, e tuzant (Y. Paquet) rl a: tuziner. F. lambiner. II. [v.c.d.] pinser, reflechi a, trover ene rexhowe a. C' est tot tuzé: dji n' irè nén (ramexhné pa: M. Francard). Dj' a tuzé çou k' dj' aleu fé. Cwè çki t' tuzes co la ? (ramexhné pa M. Francard). Fårè co k' el "feme sins profession" coridje les fåtes del redaccion Ubén tuzer cwè dire divins l' elocucion (L. Baijot). Si bén tuzêye k' ele pout zesse, ene tactike come li "Consum" doet-z esse sitrimêye po polou mostrer s' valeur (L. Baijot). rl a: atuzler. F. penser, concevoir, imaginer. >> tuzer tos plans: fé totes sôres di pordjets, imådjiner totes sôres di rexhowes. Franwal: ahåyant po: élaborer un tas de projets. >> tuzer moirts et corvêyes: awè totes sôres di noerès idêyes. Franwal: ahåyant po: avoir des idées noires. III. tuzer a [v.c.n.d.]. pinser, reflechi (a). A cwè tuzoz co, don, Tchofile ? Vosse cafè va zesse froed ! (E. Benoit). Il a tuzé å moyén di rfé l' machine.. IV. si tuzer [v.pr.] dins des ratourneures: 1. >> si tuzer moirt: tuzer foirt, si casser l' tiesse a. Dji m' tuze kécfeye tot moirt, dji cwir, dji m' casse li tiesse po trover on moyén d' ariver al ritchesse (E. Remouchamp). 2. >> si tuzer sot: divni fô, piede li tiesse a foice di tuzer. On n' î oize sondjî; on s' tuzreut sote (ramexhné pa: J. Haust). Disfondowes: tûzer, tûzè, tûzî. Etimolodjeye: nén claire; les pus vîs motîs walons (Villers) dinèt purade des sinses veyous do mwais costé (trinner a l' ovraedje tot sondjant), ki les raprotche di l' almand "tüzen" (esse poenneus et sondjåd), u do vî flamind "tusen" (awè l' tournisse); li prumî sinse d' asteure (pinser sûtimint) n' a nén l' air vî. Coinrece walon do Lvant, do Mitan, et d' Nonne. | tuzaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si rzultat) pol viebe "tuzer". Signeur, aidoz mu co o mitan d' l' ovraedje po k' mi tuzaedje ni s' pierdaxhe nén pattavå (E. Pècheur). Li live "Ya Basta et vos nn åroz", rashonne sacwants bokets, contes, tuzaedjes et scrijhaedjes, temons do voyaedje e walon da Yves Paquet. F. pensée, réflexion, méditation, songerie. >> evoyaedje å lon do tuzaedje: evoyaedje di pinsêyes a ene sakî sins djåzer avou lu, et sins l' riwaitî. F. transmission de pensée. Disfondowes: tûzèdje, tûzadje, tûzâdje. | tuzeu, tuzeuse u tuzresse [o.f.n.] 1. li ci (cene) ki tuze. >> pitit(e) tuzeu(se): onk (ene) nén foirt sûti (-eye). I faleut ddja-z esse on ptit tuzeu, la po-z endè rexhe des sfwaites. >> tuzeus-bouteus: djins ki dvèt studyî on dossî, trover ene rexhowe, et mete so pås so fotches leus tuzêyes. Inglès: task-force. 2. cotuzeu(se) (filozofe, etelectuwél). 3. li ci (cene) ki dmore sins rén dire, k' a todi l' air di tuzer, ki vike erî des djins. F. taciturne. Etimolodjeye: bodje "tuzer", cawete -eu; li mot a stî rcalké på F. d' Beljike, a pårti do sinse 3, dizo l' fôme di "taiseux". | tuzêye [f.n.] çou k' a stî tuzé. Oyi, on sfwait martchî n' est nén tuzêye di biesse K' i rsaetche si tchapea-buze et dji sôte disso s' tiesse ! (El piou imbicieus, M. Carez). På Hinri Thomsin est on scrijheu di tuzêyes e walon, et on ratourneu d' binddimådjes. F. pensée, réflexion, considération, remarque.