{{Wiccionaire-motî|tuzer}}
tuzer ([[Codjowaedje bouter|codjowaedje]])
I. [v.s.c.]
1. [[Motî:pinser|pinser]], [[Motî:reflechi|reflechi]]. Dji m' va passer l' nute tot tuzant po rfé l' minme tchanson k' i gn a cwarante ans (Mme Cambier). Sins tuzer, come èn efant coixhi, Mossieu A a stitchî s' doet e s' boke ([[L. Hendschel]]). F. penser, réfléchir.
>> tuzer lon, tuzer pus lon: vey lon padvant çou ki pôreut avni. Franwal: ahåyant po: "être prévoyant".
>> tuzer lu tot seu, leye tote seule: tuzer sins dmander cwè ås ôtes. F. penser intérieurement.
>> On n' tuze måy assez: dijhêye cwand on s' rind conte k' on-z a rovyî ene sacwè dins èn ovraedje.
>> tuzer al vude, tuzer sot: tuzer sins rzultat. Loukîz a: [[Motî:catuzer|catuzer]], [[Motî:racatuzer|racatuzer]].
2. èn nén bodjî, tot avant l' air di sondjî. Loukîz a: [[Motî:racatuzer|racatuzer]]. F. méditer, ruminer, être plongé(e) dans ses pensées.
3. [[Motî:trinner|trinner]] a l'ovraedje tot sondjant, s' arester tofer tot rotant. Tot cagnåd, li Pere Noyé shût s' voye, piyane miyane, e tuzant ([[Y. Paquet]]). Loukîz a: [[Motî:tuziner|tuziner]]. F. lambiner.
II. [v.c.d.] pinser, reflechi a, trover ene rexhowe a. C' est tot tuzé: dji n' irè nén ([[Motî d' Bastogne]]). Dj' a tuzé çou k' dj' aléve fé. Cwè çki t' tuzes co la ? (Motî d' Bastogne). Fårè co k' el "feme sins profession" coridje les fåtes del redaccion Ubén tuzer cwè dire divins l' elocucion ([[L. Baijot]]). Si bén tuzêye k' ele pout-z esse, ene tactike come li "Consum" doet-z esse sitrimêye po polou mostrer s' valeur (L. Baijot). Loukîz a: [[Motî:atuzler|atuzler]]. F. penser, concevoir, imaginer.
>> tuzer tos plans: fé totes sôres di pordjets, imådjiner totes sôres di rexhowes. Franwal: ahåyant po: "élaborer un tas de projets".
>> tuzer moirts et corvêyes; u
>> tuzer poenne et mizere: awè totes sôres di noerès idêyes. Franwal: ahåyant po: "avoir des idées noires."
III. tuzer a [v.c.n.d.] pinser, reflechi (a). A cwè tuzez co, don, Tchofile ? Vosse cafè va-z esse froed ! ([[E. Benoit]]). Il a tuzé å moyén di rfé l' machine.
IV. si tuzer [v.pr.] dins des ratourneures:
1. >> si tuzer moirt: tuzer foirt, si casser l' tiesse a. Dji m' tuze kécfeye tot moirt, dji cwir, dji m' casse li tiesse po trover on moyén d' ariver al ritchesse ([[E. Remouchamps]]).
2. >> si tuzer sot: divni fô, piede li tiesse a foice di tuzer. On n' î oize sondjî; on s' tuzreut sote ([[Motî da Haust]]).
Etimolodjeye : [[etimolodjeye tîxhone|vî neyerlandès]] "tusen" (awè l' tournisse).
| tuzaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si rzultat) pol viebe "tuzer". Signeur, aidîz mu co å mitan d' l' ovraedje po k' mi tuzaedje ni s' pierdaxhe nén pattavå ([[E. Pècheur]]). Li live "Ya Basta et vos nd åroz", rashonne sacwants bokets, contes, tuzaedjes et scrijhaedjes, temons do voyaedje e walon da Yves Paquet. F. pensée, réflexion, méditation, songerie.
>> evoyaedje å lon do tuzaedje: evoyaedje di pinsêyes a ene sakî sins djåzer avou lu, et sins l' riwaitî. F. transmission de pensée.
| tuzeu,
tuzeuse u
tuzresse [o.f.n.]
1. li ci (cene) ki tuze. Cwand vént l' alnute, et k' e m' coulêye li dseulance mi sieve di shuveu, dji leye cori totes mes pinsêyes. Mes pôvès pinsêyes di tuzeu ([[L. Lagauche]]). F. penseur, songeur, rêveur.
>> pitit(e) tuzeu(se): onk (ene) nén foirt sûti (-eye). I faleut ddja-z esse on ptit tuzeu, la po-z endè rexhe des sfwaites.
>> tuzeus-bouteus: djins ki dvèt studyî on dossî, trover ene rexhowe, et mete so pås so fotches leus tuzêyes. Inglès: task-force.
2. [[Motî:cotuzeu|cotuzeu(se)]] (filozofe, intelectuwel).
3. li ci (cene) ki dmeure sins rén dire, k' a todi l' air di tuzer, ki vike erî des djins. F. taciturne.
Etimolodjeye: bodje "tuzer", [[cawete -eu]]; li mot a stî rcalké e [[francès d' Beldjike]], a pårti do sinse 3, dizo l' fôme di "taiseux".
| tuzêye [f.n.] çou k' a stî tuzé. Oyi, on sfwait martchî n' est nén tuzêye di biesse K' i rsaetche si tchapea-buze et dji sôte disso s' tiesse ! ([[M. Carez]]). F. pensée, réflexion, considération, remarque.
| tuzreye [f.n.]
1. tuzêye. Vola l' tuzreye ki dj' fwai : k' on djoû, on rindaxhe a nosse lingaedje li droet k' i lyi rvént, k' i n' åreut måy divou piede (J. Delchambre). På-Hinri Thomsin, c' est on scrijheu di tuzêyes e walon, et on ratourneu d' bindes d' imådjes. Loukîz a [[Motî:direye|direye]]. F. pensée, réflexion.
2. sondjreye, tuzinaedje. Mins c' est dins l' fond d' nos pinsêye et d' nos tuzreyes ki l' vint tchante co l' pus sovint ([[A. Marchal]]). F. songerie, rêverie.
Etimolodjeye : [[cawete -reye]].
| tuzinne [f.n.]
1. long moumint k' on tuze a des parfondès idêyes (rilidjeuses, filozofikes). Et dji leya li vî Djervai a ses tuzinnes ([[L. Mahin]]). F. méditation.
2. termene k' on si rsaetche erî do mond
e po tuzer. F. retraite, récollection.
Etimolodjeye: viebe "tuzer", [[cawete -inne]] (termine di tins), [[noûmot do walon|1995]].
Parintêye:
* [[Motî:tuza|tuza]]
* [[Motî:tuzåd|tuzåd]]
* [[Motî:tuzance|tuzance]]
* [[Motî:tuzanmint|tuzanmint]]
* [[Motî:tuzea|tuzea]]
* [[Motî:tuziner|tuziner]]
* [[Motî:tuzyî|tuzyî]]
* [[Motî:catuzer|catuzer]]
* [[Motî:cotuzer|cotuzer]]
* [[Motî:fortuzer|fortuzer]]
* [[Motî:rituzer|rituzer]]
* [[Motî:ratuzer|ratuzer]]
* [[Motî:racatuzer|racatuzer]]