{{Wiccionaire-motî|xhiyî}}
<FONT COLOR="#ff0000"><B>xhiyî</B></FONT> ([[Codjowaedje criyî|codjowaedje]])

'''I.'''  [v.c.] 

'''1.''' [[Motî:schirer|schirer]]. <I>Nos rôlans onk so l' ôte el corote... crak ! dji xheye li cou di m' pantalon </I>([[G. Alexis]]). <span lang=fr>F. "déchirer, éclater".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;si fé xhiyî:</FONT> si fé peter (tot magnant dtrop). <I>Il aveut dvant lu ene cabasse di fike et ndè magnive å s' fé xhiyî.</I> <I>Dj' aveu si télmint soe k' dj' end aveu boevou a m' endè fé xhiyî </I>([[J.P. Dumont]]). <span lang=fr>F. "se faire éclater".</span>

'''2.''' [[Motî:finde|finde]]. <I>Il a xhiyî l' ouxh e deus d' on côp d' hepe </I>([[Motî del Hesbaye]]). <span lang=fr>F. "fendre".</span>

''' II.''' [v.s.c.] 

'''1.''' aveur on gros [[Motî:vinte 1|vinte]] presse a [[Motî:peter|peter]]. <I>I s' kitapéve des eures å long so bedreye, tot frexh témint k' souwéve, fåte do poleur distinkyî si osteye, roede come on bwès, presse a xhiyî </I>([[J.P. Dumont]]). Loukîz a : [[Motî:bôgyî|bôgyî]], [[Motî:veler|veler]], si [[Motî:sboyler|sboyler]]. <span lang=fr>F. "éclater, exploser, se rompre".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;Pete ki xheye !</FONT>  : (mot po mot : çou ki bôgueye finit pa peter) dijhêye divant ene sacwè k' on va risker gros. <span lang=fr>F. "à la grâce de Dieu ; ça passe ou ça casse".</span>

'''2.''' fé finde li cir, dins l’ ratourneure :
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;i ploût a xhiyî:</FONT> i ploût a saeyeas. <span lang=fr>F. "à verse".</span>

''' III.''' <FONT COLOR="#ff0000">si xhiyî</FONT> [v.pr.] peter, si [[Motî:dischirer|dischirer]]. <I>C' est come si s' cour åreut houzé, k' i s' end åreut xhiyî </I>([[J.P. Dumont]]). <I>Li curé Groyinne, ni tuze nén al djournêye k' i s' va fé, mins louke, a s' endè xhiyî les purnales, li noere gordene ki racove li waxhea </I>([[J.P. Dumont]]). <I>Leyans don boere li biesse a s' endè xhiyî l' panse </I>([[J.P. Dumont]]).On dit eto : [[Motî:veler|veler]], si [[Motî:coschirer|coschirer]]. <span lang=fr>F. "éclater, se déchirer, se rompre".</span>

| <FONT COLOR="#ff0000"><B>xhiyî</B></FONT>, 
<FONT COLOR="#ff0000"><B>xhiyeye</B></FONT> [addj., purade padvant] 

'''1.''' [[Motî:pansou|pansou]], avou on gros vinte. <I>C’ esteut des xhiyeyès chopes come on voet e tirol </I>([[M.J. Heusdain-Ancia]]). <span lang=fr>F. "gros, ventru".</span>

'''2.''' gros (divant ene unité d’ tins), ki deure lontins. <I>Il ont rastårdjî noste assôt d' tchant di troes xhiyîs cwårts d' eure </I>([[D. Salme]]). <span lang=fr>F. gros.</span> 

| <FONT COLOR="#ff0000"><B>xheye</B></FONT> [o.n.] 

'''1.''' droet passaedje dins on bwès, k' on voet bén clair inte les åbes, [[Motî:afroyî|afroyî]] pa des djins u do [[Motî:djibî|djibî]]. <I>Les ciers fijhèt des xheyes po passer.</I> <I>Po vey si pårt di bwès, on fjheut ene xheye inte deus stipetes.</I>&nbsp;<ref><SMALL>Fråzes rilevêye al copinreye di [[Rotchfoirt]] e moes d’ octôbe 2008.</SMALL></ref>  On dit eto : [[Motî:schire|schire]]. <span lang=fr>F. "fente, passage, sentier".</span>

'''2.''' lådje plaece sins åbes, bén droete, dins les bwès, po-z arester les feus. <I>Å bwès, les gåres  avént raprôpriyî les xheyes; il î postént les tireus </I>([[J. Houziaux]]). <span lang=fr>F. "coupe-feu".</span>

| <FONT COLOR="#ff0000"><B>xhiyåde</B></FONT> [f.n.] schiråde. <I>Les såjhons n' avént nole xhiyåde a rakeude </I> ([[A. Lovegnée]]). <span lang=fr>F. "déchirure, fracture".</span>

| <FONT COLOR="#ff0000"><B>xhiyeure</B></FONT> [f.n.] schiråde. <span lang=fr>F. "lézarde, crevasse".</span>

| <FONT COLOR="#ff0000"><B>xhiyisse</B></FONT> [o.n.] plaece k' a xhiyî. <span lang=fr>F. "ruine, effondrement".</span>

| <FONT COLOR="#ff0000"><B>xhiyon</B></FONT> [o.n.] 

'''1.''' [[Motî:wague|wague]], [[Motî:wache|wache]]. <span lang=fr>F. "vague".</span>
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;tcherwer a xhiyons:</FONT> tcherwer tot [[Motî:crawyî|crawiant]]. 
<FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;Ni vindoz måy li pexhon tant k' naiveye co dvins s' xhiyon:</FONT>  : i n' fåt nén vinde l' oû k' est co o cou del poye (si vanter d' ene sacwè k' on n' a nén co fwait). <span lang=fr>F. " ne pas vendre la peau de l'ours qu'on ne l'aie mis par terre.".</span> <FONT COLOR="#0000ff">>>&nbsp;On n' atchete nén l' pexhon tant k' naiveye co dvins s' xhiyon:</FONT> On n' atchete nén ene sacwè k' on n' a nén veyou d' ses deus ouys. <span lang=fr>F. "On n' achète pas un chat dans un sac".</span>

'''2.''' [[Motî:hiket|hiket]]. <I>On vî velo ki rôléve a xhiyons </I>([[Motî del Hesbaye]]). <span lang=fr>F. "saccade, effondrement".</span>

== Etimolodjeye et tcherpetaedje == 
;xhiyî : loukîz a « schirer »
;xheye : [[sivierba]]
;xhiråde : [[cawete -åde]]
;xhiyeure : [[cawete -eure]]
;xhiyisse : [[cawete -isse 1|cawete -isse]]
;xhiyon : [[cawete -on]]

== Parintaedje == 
* [[Motî:kixhiyî|kixhiyî]]
* [[Motî:ramxhiyî|ramxhiyî]]

== Omonimeye ==
* [[Motî:schoye|schoye]] (poussire di schoyaedje del sipeate; ''chèye'' après Dinant)

== Disfondowes == 
;xheye : <span lang=wa-feller><FONT COLOR="#800080">chèye</FONT>, hèye.</span> 

== Sicrijhas ezès motîs == 
;xhiyî (v.) : hiyî [E213]
;xhiyî (addj.) 
;xheye : chéye [C100b], chèyes [C106]
;xhiyåde :
;xhiyeure : hiyeûre [E213]
;xhiyisse : hiyis´ [E213]
;xhiyon : hiyon [E213]&nbsp;<ref><SMALL>Loukîz al [[djivêye des motîs]].</SMALL></ref> 

== Sipårdaedje e 20inme sieke == 
;xhiyî : Coinrece [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Payis d' Lidje]] & [[Hôte Årdene]] 
;xheye : [[Fåmene]], [[Condroz]], Payis d' [[Dinant]].

== Sourdants et pî-notes == 
<references/>