mori (codjowaedje)

I. [v.s.c.]

1. fini s’ veye, tot djåzant d’ ene djin, d’ ene biesse. A ! pôve harbouya ! fåt i k’ i moure di tot çoula.(tchanson “Harbouya”). On sait bén k' tot doet mori on djoû u l' ôte, mins l' pus tård possibe cwand on-z a fwait s' dak (J. Lebois). Mu mame mora ki dj’ esteu co tot ptit (J.M. Lecomte). Lu, el ci k' ît ståré so l' paxhi, el sôdård ki moreut, c' esteut on Boche (Willy Bal). Loukîz a: crever, peri, dihoter, calpeter, passer, påmer, si stårer so s’ dos, si leyî raler, fé des xhenes ås stoeles, awè s’ daye, fé l’ cotournea, lever l’ peton, fé s’ dierinne båye, fé s' dierinne bårtele, fé si dierinne maladeye, fé ses dierinnes å passaedje, cråxhî ses botes, aveur ses cénk croes. F. "mourir, décéder". >> fé mori: touwer. Loukîz a : zigouyî, dizindjner, schafyî, sipater, xhorbi, rinetyî, netyî, schover, schovter. >> Vos m’ froz mori ! dijheye d’ ene mame a des hodåves efants. >> mori di s’ bele moirt: mori sins maladeye. F. "mourir de mort naturelle". >> esse po mori: esse vî. Asteure k' on-z est po mori, on n' a pus a royi, a s' ragranci (A. Laloux). On dit eto : sinte li sapén, fé ses pakets, rashonner. F. "être sur le point de mourir". >>  Li ci k' a del saedje° e s' corti ni pout mori.

2. souwer, tot djåzant d’ ene plante, d’ ene coxhe. Dj’ a m’ rôzî ki mourt. Loukîz a: setchi, souwer evoye.

3. ni pus esse sintou, tot djåzant d’ on mimbe. Dj’ a l’ bresse ki mourt.

4. disparexhe, fini, esse rovyî (tot djåzant d’ ene sacwè). >> Cwand l’ passé n’ mourt nén: tite d’ ene pîce di teyåte da Marcelle Martin.

II. [v.c.n.d.] mori après, mori d' eveye di, mori d' eveye après djéryî après. Loukîz a : aveur li misse di, djéryî, péyî, bédiver, lamer, rimer, teguer après.

| moraedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "mori". End a bén yeu troes cwate, di droles di moraedjes inla (L. Mahin). C’ est po-z espaitchî les cintinnes di moraedjes di djins, neyîs dins l' Mîtrinne Mer, tot sayant do rdjonde l' Itåleye u l' Espagne avou des naçales di Sint-Nicolai (L. Mahin). F. "décès, mortalité, trépas, agonie, glas, fin".

| moreu, moreuse u mourresse [o.f.n.] li ci (cene) ki va mori. C' est les tinciveus les moreus ! Åvé, Cezår, c’ est les moreus ki t’ salouwèt. F. "candidat à la mort, condamné". >> C’ est nén les pronneus les moreus.

| mora u morant [o.n.]

1. moirt naturele. Di cwè çk’ il a morou ? :: Bén do mora ! Loukîz a: creva.

2. håsse di mori. Est çki t' vas atraper l' morant pask' i gn a onk k' a lvé l' peton (E. Wartique & E. Thirionet). F. "envie suicidaire".

3. kiminçmint del moirt. Ci côp ci, il a l’ mora (L. Hendschel). F. "agonie".

| moråjhe [f.n.] djoûs, eures k’ on-z est po mori. F. "agonie, fin, extrémité". >> esse a moråjhe: esse e trin d' mori.

| morance [f.n.]

1. (minêyolodjince) nombe di djins ki morèt, di biesses ki crevèt d’ ene maladeye, so èn an, evnd. Dins l’ bleuwe linwe, li rascråwance et di 5 à 10 åcint des biesses d' on tropea, et l’ morance n' est ki di 1 à 2 åcint. F. "mortalité". >> morance des malådes: nombe di malådes ki morèt d’ ene maladeye. F. "léthalité".

2. londjin moraedje. Ci fourit l’ morance del civilizåcion rominne (L. Hendschel). F. "agonie, fin, disparition, glas".